4
يېڭى سۆز-ئاتالغۇلارنى ئۇيغۇرچە ئىپادىلەشنىڭ ئۇيغۇر تىلى ۋە ئىجتىمائىي-مەدەنىيىتىگە كۆرسەتكەن تەسىرى
لېكسىكا نۇقتقسقدىن بۈگۈر شېۋىسى ھەققىدە دەسلەپكى ئىزدىنىش
تارىخىي ئېتىمنىڭ شېئىرىي بايانى
«دىۋانۇ لۇغاتىت تۈرك»تىكى ئوۋچىلىققا ئائىت مەلۇماتلار ئەكس ئەتكەن مەدەنىيەت
«ئىراق شام ئىسلام دۆلىتى» ھەققىدە ئىككى كەلىمە سۆز
ئۇيغغۇرلارنىڭ مانى دىنىغا ئېتىقاد قىلىشىنىڭ ئىجتىمائىي-تارىخىي ئارقا كۆرىنىشى
جىسمانىي زىيان تۆلەم دېلوسىدىكى تۆلەم سوممىسىنى بېكىتىش توغرىسىدا مۇھاكىمە
جەنۇبىي شىنجاڭدا ياخشى بولغان مىللەتلەر مۇناسىۋىتىنى يۈكسەلدۈرۈش ھەققىدە تەتقىقات
يېڭى دەۋر مەيدانغا كەلگەن ئۇيغۇر يېڭى ئېقىم پىروزىچىلىقى توغرىسىدا قايتا ئويلىنىش
شىنجاڭ تەۋەسىدىكى دەسلەپكى تۆمۈر قورال دەۋرىگە تەۋە ئىككى ئارخېئولوگىيەلىك مەدەنىيەت توغرىسىدا
مىنگو دەۋرىدە چەت ئەل مىسسيونېرلىرىنىڭ شىنجاڭدىكى مەدەنىيەت-مائارىپ پائالىيىتى ۋە ئۇنىڭ تەسىرى
قەدىمكى ئۇيغۇرچە بۇددىزم ئاتالغۇلىرىنىڭ شەكىللىنىشى ۋە بۇ ھەقتىكى تەتقىقاتلار
ئۇيغۇر ئەنئەنىۋى چار بازارلىرىدىكى كۆڭۈل ئېچىش ئادەتلىرى
ئىجتىمائىي بۇرۇلۇش مەزگىلىدىكى ئۇيغۇر ئائىلە قۇرۇلمىسىنىڭ تەسۋىرى
ئۇيغۇر تىلىدىكى «قول» سۆزى بىلەن تۈزۈلگەن تۇراقلىق ئىبارىلەر ئۈستىدە تەھلىل
ئۇيغۇر تىلىدىكى ئىسىملارنىڭ ئېنىقلىق ۋە ئېنىقسىزلىق ئالاھىدىلىكى توغرىسىدا
ئۇيغۇر تىلىدىكى «چاي» بىلەن مۇناسىۋەتلىك سۆز-ئىبارىلەرنىڭ ئىستېمال مەنىسى ۋە ئېتىمولوگىيەسى ھەققىدە
مىنگو دەۋرىدىكى شىنجاڭ تەسۋىرلەنگەن ئۇيغۇرچە تارىخ ماتېرىياللىرىنىڭ قىسقىچە ئەھۋالى
بۈيۈك ئىمام ئەبۇ ھەنىفە ۋە ئۇنىڭ فىقھى مەزھىپى توغرىسىدا
چىمەنگۈل ئاۋۇت شېئىرلىرىنىڭ بەدىئىي قىممىتى ئۈستىدە ئىزدىنىش
مەدەنىيەتنىڭ كۆپ مەنبەلىكلىكى ۋە جۇڭخۇا مەدەنىيىتىنىڭ ئالاھىدىلىكى
ئۇيغۇرلارنىڭ ئەنئەنىۋى ئېكولوگىيەلىك مەدەنىيىتى توغرىسىدا
شىنجاڭدىكى مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىنىڭ بايقىلىشى ۋە ئۇلارنى قوغداش-باشقۇرۇش
ھازىرقى دەۋرىدىكى شىنجاڭنىڭ دىن خىزمىتىدە قىلىشقا ۋە قىلماسلىققا تېگىشلىك ئىشلار
نۆۋەتتە جەنۇبىي شىنجاڭدىكى «ئىككى ۋىلايەت، بىر ئوبلاست»نىڭ نامراتلىقى ئۈستىدە ئېلىپ بېرىلىۋاتقان تەتقىقاتلاردا ئايدۇڭلاشتۇرۇشقا تېگىشلىك بىر نەچچە مەسىلە
ئۇيغۇر تىلىدىكى ئاتاش-چاقىرىش سۆزلىرى سېستېمىسى ۋە ئۇلارنىڭ تۈرلىرى توغرىسىدا
ئەختەم ئۆمەر ئەسەرلىرىدىكى ئېكولوگىيە ئېڭى
ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىدا ئاتالغۇلارنىڭ شەكىللىنىشى ۋە تەرەققىياتى توغرىسىدا قىسقىچە مۇلاھىزە
ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىدىكى سۆز ياسىغۇچى قوشۇمچىلارنىڭ ئۈنۈملۈك دەرىجىسى
سوغدى، توخار تىللىرىنىڭ قەدىمكى ئۇيغۇر تىلىدىكى بەزى تەسىرى توغرىسىدا
ئۇيغۇر مەدەنىيىتىدە ئاق رەڭنىڭ سىمۋوللۇق مەنىلىرى
ئۇيغۇر خەلق ماقال-تەمسىللىرىدە ئىپادىلەنگەن خەلقچىللىق قارىشى توغرىسىدا
خاقانىيە يېزىقى توغرىسىدا
ئىنسانلار تارىخىدىكى نىكاھ ئادەتلىرى ئەنئەنىسى
ئېپوس بىلەن خەلق ئېغىز داستانلىرىنىڭ مۇناسىۋىتى توغرىسىدا
يېڭى ئىجتىمائىي فورماتسىيەسىگە يۈزلەنگەن ھازىرقى زامان جەمئىيەتشۇناسلىقى
«تارانچى دىيالېكتى» ناملىق ئەسەردىكى تاۋۇشلار ۋە ئۇلارنىڭ ماسلىشىش قانۇنىيىتى توغرىسىدا
ئىسلام دىنى ئىجتىمائىي ئېتىكىلىق قاراشلىرىنىڭ رايونىمىز ئىناق جەمئىيەت بەرپا قىلىشتىكى رولى
قارۇشتى يېزىقىنىڭ كروران بەگلىكىدە قوللىنىلىشى ۋە بۇ يېزىقتا پۈتۈلگەن ئىجتىمائىي-ئىقتىسادىي ۋەسىقىلەر
كۆپ مەنبەلىك مەدەنىيەتنى ئۈزلەكسىز گۈللەندۈرۈشنىڭ شىنجاڭنىڭ گۈزەل ماكان قىلىپ قۇرۇپ چىقىشتىكى رولى توغرىسدا
ئىنسانشۇناسلىقنىڭ ئىلىم ئورنى توغرىسىدا مۇلاھىزە
قەدىمكى ئەسەرلەرنىڭ تەيۋەندە ساقلىنىلىشى ۋە بۇ ھەقتىكى تەتقىقات
خوتەن دىيالېكتىدا ساقلىنىپ قالغان، «دىۋانۇ لۇغاتىت تۈرك»تە ئۇچرايدىغان بەزى قەدىمكى سۆزلەر توغرىسىدا
يىپەك يولى ۋە قەشقەردىكى يىپەكچى كوچىسى
مەملىكىتىمىزنىڭ رايونلارنى ماسلاشتۇرۇپ تەرەققىي قىلدۇرۇش نەزەرىيەسى ۋە ئەمەلىيىتى
نېستورىيان دىنىنىڭ قەدىمكى ئوتتۇرا ئاسىيا رايونىغا تارقىلىشى ۋە تەسىرى توغرىسدا
ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىدىكى «-لىق//-لىك//-لۇق//-لۈك» قوشۇمچىلىرى توغرىسىدا مۇلاھىزە
چىڭ سۇلالىسىنىڭ ئاخىرلىرىدىكى ھەر خىل يېڭى مائارىپ ئىسلاھات ئىدىيەلىرى ۋە ئۇلارنىڭ ئۇيغۇرلارغا تارقىلىشى
تۈركىي تىللىق مىللەتلەر مەدەنىيەت تارىخىدا توتېمىزم مەسىلىسى -بۆرە توتېممۇ ياكى سىمۋولمۇ؟
يىلتىز پىروزىلىرىدىكى «مەدەنىيەتكە سېغىنىش» روھى ۋە ئۇنىڭ مەنە قاتلىمى توغرىسىدا